پتانسیل های بوشهر/۲؛

تجارت در بوشهر

به لحاظ تجاري بندر بوشهر در دوره قاجار يکي از مهمترين دروازه هاي ايران براي واردات و صادرات کالا به شمار مي رفت. بيشتر صادرات كشور از طريق همين بندر صورت مي گرفت. با ورود کالا از راه اين بندر به داخل ايران شهر هايي مثل شيراز و اصفهان رو به رشد و توسعه ي اقتصادي نهاده بودند

به گزارش ستاد بزرگداشت روز بوشهر؛ با افول بندرعباس در نيمه ي قرن دوازدهم هجري بخش عمده اي از تجارت دريايي خليج فارس که عمدتاً توسط کمپاني هندشرقي هلند و انگليس و تجار محلي ايراني رونق داشت، به نواحي ديگري از خليج فارس منتقل شد. بندر ريگ، جزيره خارک، بحرين و بوشهر از جمله کانون هايي بودند که مورد توجه قرار گرفتند و به اين ترتيب دوران جديدي را در حيات اقتصادي خود آغاز کردند. در اين ميان بندر بوشهر بيشترين بهره ها را نصيب خود کرد و به تدريج به عنوان کانون اصلي تبادلات در بخش شمالي خليج فارس مطرح و رقيب اصلي و جدي بندر بصره شد. نام بوشهر تا اواخر دوره صفوي براي دريانوردان جنوب چندان آشنا نبود و در متون جغرافيايي دوره صفويه و پيش از آن از بندري به نام «ريشهر» ياد شده که در جوار بندر بوشهر قرار داشت. ريشهر تا قرن دوازدهم هجري آباد بود، اما پس از غارت آن به دست پرتقالي ها در ۹۳۹ هـ . ق _  ۱۵۳۲ م و انهدام کامل قلعه ريشهر به دست نيروهاي صفوي به تدريج رو به زوال گذاشت. از آن پس بوشهر جايگزين ريشهر شد ( وثوقي، ۱۳۸۴، صص ۳۴۷ _ ۳۴۸ ). بندر بوشهر به لحاظ سياسي، اجتماعي و اقتصادي در طول تاريخ موقعيت ممتازي داشته است. اين منطقه از نظر اقتصادي همواره يکي از قطب هاي مهم کشاورزي و به ويژه تجاري جنوب محسوب مي شود ( ملک زاد، ۱۳۳۳، ص۷۷؛ ميرزايي، ۱۳۸۱، ص ۶۵).


 به لحاظ تجاري بندر بوشهر در دوره قاجار يکي از مهمترين دروازه هاي ايران براي واردات و صادرات کالا به شمار مي رفت. بيشتر صادرات كشور از طريق همين بندر صورت مي گرفت. با ورود کالا از راه اين بندر به داخل ايران شهر هايي مثل شيراز و اصفهان رو به رشد و توسعه ي اقتصادي نهاده بودند (لوريمر، ۱۳۷۹، ص ۱۷۰_۱۷۱؛ سفيري، ۱۳۶۴، ص ۳۱).


 در بوشهر عوامل دست اندر کار تجارت، تجار و سوداگران داخلي و خارجي بودند که گاهي به صورت انفرادي ولي بيشتر در قالب شرکت هاي تجاري کار مي کردند. بدين ترتيب بوشهر مبدل به بندري ترانزيتي شد و پس از آن ساير بنادر خليج فارس نيز اين روند را طي کردند.

 


در زمان جنگ جهاني اول بندر بوشهر به عنوان بندر تخليه کالا از خارج، باز بود اما تحت حفاظت انگليسي ها ( پليس جنوب) اداره مي شد . بسياري از تجار مي توانستند کالاهاي خارجي را از اين بندر وارد ايران کرده و از طريق شيراز به پخش آن در سراسر کشور اقدام کنند( اخوت، ۱۳۸۶، ص ۸۳).
    
پس از زوال صفويه بوشهر جانشين بندرعباس در جنوب ايران گرديد. پي آمد آن جاده تجاري بندرعباس - شيراز از طريق لار اهميت سابق خود را از دست داد. اين وضعيت ادامه داشت تا اين که در زمان زنديه به دنبال ايجاد سهولت در ارتباط دريايي بين سواحل شمالي و جنوبي خليج فارس و سواحل بندر لنگه، لنگه و کنگ رونق بازرگاني يافتند. همين عامل باعث شد تا دو راه کارواني شکل گيرد، که شامل:


الف _ راه لنگه را از طريق جناح – بستک – لار - جهرم به شيراز متصل مي نمود.


ب _ راه بندر کنگ را از مسير دژگان – لمزان - گوده بستک - لار به شيراز پيوند مي داد. (کمال،۱۳۸۳، ص ۳۹ _ ۴۰).


در زمان ناصرالدين شاه قاجار، از بندر بوشهر دو راه گشوده شد که به تدريج اهميت اقتصادي يافتند. اين جاده ها عبارت بودند از:


۱ _ جاده ي شاهي يا سلطنتي: از بوشهر آغاز شده و از کازرون به شيراز و سپس به سمت اصفهان و تهران ادامه مي يافت.  اين جاده داراي کاروانسرا و خدمات بين راهي بود.


۲ _ راه بوشهر - شيراز، از فراشبند و فيروز آباد مي اين راه  از محل قشلاق چادرنشينان قشقايي مي گذشت، اما راه بوشهر – شيراز چون مقر حکومتي ايلخان، در فيروزآباد و فراشبند بود، بيشتر در تسلط خوانين قشقايي و راحت تر کنترل  مي شد (ميرزايي، ۱۳۸۱، ص۸۰).


راه بوشهر يکي از مهمترين شريان هاي حمل و نقل ايران به شمار مي رفت. در گذشته اغلب کاروان ها که از خليج فارس به شمال ايران مي رفتند اين راه را انتخاب مي کردند (ليتن، ۱۳۶۷، ص ۲۴۸ ).


حل و فصل مسائل و مشکلات مربوط به تجارت بوشهر و راه تجاري آن دشوار بود، اين امر بر حجم مال التجاره هاي مسير بوشهر به شيراز تأثير منفي مي گذاشت و منجر به کاهش حجم آن مي شد.
 
 مهمترين طرف تجاري ايران که تمامي محصولات صادراتي و وارداتي خود را از بوشهر به ايران داخل و خارج مي کرد انگليس بود که به مرور زمان توانست ديگر رقباي تجاري خود را از ميدان رقابت بيرون کند.


 مهمترين گزارش ه که مربوط به تجارت بوشهر در زمان قاجار است توسط مأموران رسمي انگليس جهت کشور متبوع خود تنظيم شده است ( دشتي، ۱۳۸۰، ص ۱۱۳ ). سيطره ي آنها در جنوب ايران به حدي بود که در طي جنگ جهاني اول هنگامي که انگليس بوشهر را قبضه کرد، روي تمبر پست ايران، «بوشهر در تصرف انگليس» (Bushir under Biritish occupation) را نوشتند (هدايت، ۱۳۶۱، ص ۲۷).


 پس از روي کار آمدن رضاشاه و امن شدن راه هاي بين شهري در ايران، امنيت خود عامل مهمي براي گسترش و اشاعه تجارت در ايران گرديد (اخوت، ۱۳۸۶، ص ۸۳). در فاصله ي ۳۰ سال- از ابتداي جنگ جهاني اول تا پايان جنگ جهاني دوم- از جمله بيست سال حاکميت رضا خان در ترکيب واردات و صادرات کشور تغييراتي پديد آمد (رزاقي، ۱۳۶۷، ص ۱۵).


بوشهر در ايام سلطنت رضا شاه فعاليت بازرگاني مناسبي داشت و در کنار آن بنادر ديلم، ريگ، گناوه و تا حدودي کنگان نيز در کار تجارت و دادوستد با کشورها و امارات عربي حوزه خليج فارس نقش نمايان و مؤثري داشتند. اما به تدريج با ايجاد راه آهن سراسري، امور تجاري اين بندر به محمره (خرمشهر فعلي ) انتقال و از رونق آن کاسته شد. پس از شهريور ۱۳۲۰ ش که اوضاع سياسي کشور دوباره دچار دگرگوني شد شرايط تجاري و اقتصادي بوشهر نيز متأثر از پس لرزه هاي اتفاقات سياسي، تحولاتي يافت ( اتابک زاده، ۱۳۸۲، ۱۱۳؛ زنده دل، ۱۳۷۷، ۳۰ ).
 
 تجارت بوشهر همواره با مسائلي از جمله جاده صعب العبور، محدودیت ظرفیت در حمل و نقل و ناکارآیی گمرک آن در ترخیص و جابجایی کالا رو به رو بود.

دلایل متعددی وجود دارد که چرا بندر بوشهر در نهایت از میدان رقابت پیروز بیرون آمد، از جمله این که برخلاف بندرعباس و خرمشهر، آب قابل شرب و مایحتاج کاروان ها در مسیر بوشهر همهجه در دسترس بود.


از دیگر مزیت های بوشهر:
سرزمینهای پس کرانه بوشهر جلگه ای بسیار حاصل خیز و مناسب تولید غلات بود. از این رو بوشهر مرکز مناسبی برای صادرات محصولات کشاورزی محسوب می شد.


بندر بوشهر نسبت به رقبای خود، جامعه  فعال و پویای تجاری آن به  همراه ارتباط نزدیکش با بازرگانان شیرازی و اصفهانی بود که در حقیقت عامل دوم تفوق و برتری این بندر به حساب می آمد.


سومین عامل این بود که بوشهر تنها یک بندر ترانزیت نبود؛  نقش پخش کننده کالاهای وارداتی به جنوب ایران را نیز داشت و حیوان های بارکش بارکش و علوفه برای حیوانات به وفور در آن یافت می شد.


عامل چهارم این بود که بوشهر مرکز حکومت و اداره بنادر خلیج فارس از سال ۱۸۶۶م./۱۳۰۳ه.ق بود و مسوول گمرک، کارگزار (نماینده وزارت امور خارجه) و بسیاری از کنسول های کشورهای خارجی بازرگانان در بوشهر سکونت داشتند که این امر موجب افزایش جایگاه مرکزی آن در کرانه های خلیج فارس بود.


پیداست که موفقیت بوشهر تا حدود زیادی وابسته به بازارهای داخلی کشور، امنیت جاده ها و فضای مثبت و مناسب تجارت بود. فراهم بودن عواملی مانند نیروی کار، حمل و نقل مقرون به صرفه و سرعت تامین کالا برای بازارها در زمره دیگر امتیازات بندر بوشهر تلقی می شد.


منابع و مأخذ:
کتاب ها
ـ  اسناد سازمان اسناد ملي ايران.
ـ اسناد اداره اسناد و تاريخ ديپلماسي وزارت امور خارجه.
ـ کتاب بوشهر دروازه تجاری ایران در خلیج فارس نوشته: دکتر ویلم فلور/ سید قاسم یاحسینی

 

پنجره: 

دیدگاه جدیدی بگذارید

CAPTCHA ی تصویری
کاراکترهای نمایش داده شده در تصویر را وارد کنید.